Gerçek Anlam, Mecaz Anlam, Terim Anlam

İnsanların birbiriyle anlaşabilmesini sağlayan dili oluşturan en küçük parçalar sözcüklerdir. Sözcükler bazen bir varlığı bazen kavramı bazen ise bir fiili (eylemi) karşılar.

Sözcükler, dilin tarihsel gelişim sürecinde kullanım alanlarını genişleterek yeni ve farklı anlamlar kazanabilirler. Sözcüğün karşıladığı anlamı doğru bir şekilde tespit edebilmek için cümledeki kullanımına dikkat etmek gerekir.

Türkçede, sözcükleri anlamlarına göre Gerçek (Temel) Anlam, Yan Anlam, Mecaz Anlam, Terim Anlam şeklinde dört grupta inceliyoruz.

NOT: Geçtiğimiz yıllarda yapılan müfredat değişikliği ile Yan Anlam, Ortaokul Türkçe dersi kapsamından çıkarılmış, yan anlamla ilgili kazanımlara yer verilmemiştir. Bu nedenle bizim konu anlatımımızda da yan anlam konusuna konu anlatımının en alt bölümünde fikir vermesi ve ortaokul dışındaki öğrenci grupları için yer veriyoruz.

Şimdi sırasıyla sözcüklerin anlam özelliklerini inceleyelim:

 1. Gerçek (Temel) Anlam

Gerçek anlam (temel anlam), bir sözcüğü duyduğumuz ya da söylediğimiz zaman aklımıza gelen ilk anlamıdır. Bu anlam aynı zamanda sözcüklerin sözlükte yer alan ilk anlamlarını karşıladığı için sözlük anlamı olarak da adlandırılır.

 

Gerçek Anlam (Temel Anlam) Örnekleri: 

Yürümekten ayaklarının altı şişmişti.

Nalan yeni evi için yeni perde alma hayali kuruyordu.

Şiirlerinde İstanbul’un soğuk havasına da yer vermeliydi.

Kıyafetlerini boş bir bir dolaba koydu.

 

Yukarıda verilen örnek cümlelerde “ayak” sözcüğü yere basmaya, yürümeye yarayan vücut bölümünü; “perde” sözcüğü evlere güneşin girmesini ve mahremiyeti sağlayan örtüyü; “soğuk” sözcüğü sıcak sözcüğünün zıt anlamlısı, sıcaklığın düşük olma durumunu,  “boş” sözcüğü içinde ya da üstünde hiç kimse veya hiçbir şey bulunmayan şeyi anlatır.  Dolasıyla “ayak, perde, soğuk, boş” sözcükleri aklımıza gelen ilk anlamıyla kullanıldığı için gerçek anlamlıdır.

 

2. Mecaz Anlam

Sözcüklerin gerçek anlamlarından tamamen uzaklaşarak yeni anlamlar kazanması sonucu ortaya çıkan anlam özelliğine mecaz anlam denir.

Mecaz anlamlı sözcükler genellikle soyut bir anlamı ifade eder.

Bir sözcüğün mecaz anlamlı olduğunu tek başına sözcüğü gördüğümüz zaman anlayamayız, cümledeki kazandığı anlama dikkat etmeliyiz.

 

Mecaz Anlam Örnekleri:

Geç kalınca tiyatro biletimiz  yandı.

yanmak” filli gerçek anlamı “ateş almak, tutuşmak”tır.  Örnekte ise  “biletimiz yandı” ifadesiyle “biletin alev alması” anlatılmamaktadır.  “yanmak” fiili gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak yeni bir anlam kazanarak (geçerliliğini yitirmek) mecaz anlamıyla kullanılmıştır.

 

Kardeşimin soğuk tavırlarına bir anlam veremiyorum.

Ahmet, boş işlerle uğraşmayı bir an önce bırakmalı.

Sınıf arkadaşlarının takdirini kazanmak için ayak yapıyor.

Yukarıdaki örnek cümlelerde koyu olarak yazılan “soğuk” sözcüğü samimi olmayan, “boş” sözcüğü  bir işe yaramayan anlamında;  “ayak” sözcüğü ise “birini aldatmak, kandırmak için dalavere çevirmek” anlamındaki “ayak yapmak” deyimin içerinde kullanılmıştır, dolayısıyla “soğuk, boş, ayak” sözcükleri gerçek anlamlarından tamamen uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmıştır, mecaz anlamlıdır.

 

3.  Terim Anlam

Bir bilim dalına, sanat koluna, spora, mesleğe ait kavramların karşılığı olan sözcüklerin taşıdığı anlama terim anlam denir.

Terim Anlam Örnekleri:

Yazarın iki perdeden oluşan ilk oyunu uzun yıllar sonra ilk kez sergilendi.

Cristiano Ronaldo penaltıyı kullandı.

Mehmet’in öğretmeni tahtaya bir üçgen çizdi.

Yukarıda verilen örnek cümlelere baktığımız zaman ilk cümledeki “perde” ve “oyun” sözcüklerinin tiyatro sanatına, ikinci cümlede yer alan “penaltı” sözcüğü futbola, üçüncü cümledeki “üçgen” sözcüğü de geometri bilimine özgü sözcüklerdir ve terim anlamıyla kullanılmıştır.

Terim Anlamıyla Kullanılan Sözcüklere Örnekler:

Futbol Terimleri: faul, köşe vuruşu, penaltı, gol, ofsayt…

Müzik Terimleri: sol anahtarı, nota, dizek, do, re…

Coğrafya Terimleri: stratosfer, izohips, boğaz, paralel, ekvator…

Edebiyat Terimleri: dize, dörtlük, satirik, lirik, aruz ölçüsü…

Dil Bilgisi Terimleri: kök, ek, yapım eki, çekim eki, gövde, fiilimsi…

Matematik Terimleri: Rasyonel Sayılar, üslü sayı, fonksiyon…

Geometri Terimleri: açı, üçgen, yamuk…

Tiyatro Terimleri: sahne, dekor, kostüm, perde, suflör, senaryo, rol…

Resim Terimleri: portre, tuval, palet…

 

NOT: Bir sözcük yer aldığı cümleye göre terim anlamlı, gerçek anlamlı ve mecaz anlamlı olarak kullanılabilir. Diğer bir ifadeyle bir sözcüğün anlam özelliği cümleye göre değişebilir.

Örnekler:

Oyunun ikinci perdesi anonim bir şiirle başladı. (terim anlam)

Gözlerine perde mi indi, etrafında olup biteni görmüyor musun? (mecaz anlam)

Evin renkli perdelerinin arasından küçük kızın sevimli yüzü göründü. (gerçek anlam)

 

Duruma bir de bu açıdan bakmalısın (mecaz anlam)
Eşkenar üçgenin tüm açıları eşittir. (terim anlam)

 

NOT: Bir sözcük farklı alanlarda terim anlamlı olarak kullanılabilir.

Örnekler:

Ek almamış sözcükler kök haldedir. (dil bilgisi)

On altı kök dışına dört olarak çıkar. (matematik)

 

4. Yan Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamından tam olarak kopmadan gerçek anlamıyla görev, şekil benzerliği ilişkisi kurularak kazandığı yeni anlama yan anlam denir

Yan Anlam Örnekleri: 

Bu sabah kapımın kolu kırıldı.
kol”  sözcüğü gerçek anlamıyla bir organı karşılar. vücudumuzun iki tarafında bulur ve onu hareket ettirebiliriz. “kapı kolu” da kapının yapısının iki tarafında yer alır ve hareket ettirilebilir.  “kapı kolu” biçimi ve işlevi açısından kolumuza benzediği için yan anlam özelliği taşır.

Kör bıçakla dalı kesmeye çalışıyor.
(kör: Keskinliği yeterli olmayan)

 

 

Sözcükte anlam çalışma kağıtlarını görüntülemek için sınıfınızı TIKLAYINIZ

5. Sınıf Sözcükte Anlam Çalışma Kağıtları6. Sınıf Sözcükte Anlam Çalışma Kağıtları
7. Sınıf Sözcükte Anlam Çalışma Kağıtları8. Sınıf Sözcükte Anlam Çalışma Kağıtları

 

Tüm Çalışma Kağıtlarını görmek için sınıfınızı seçeneklerine TIKLAYINIZ.

5. Sınıf Çalışma Kağıtları6. Sınıf Çalışma Kağıtları
7. Sınıf Çalışma Kağıtları8. Sınıf Çalışma Kağıtları

 

Türkçe dersi konu anlatımlarını görüntülemek için sınıfınızı TIKLAYINIZ.

5. Sınıf Türkçe Konu Anlatımları6. Sınıf Türkçe Konu Anlatımları
7. Sınıf Türkçe Konu Anlatımları8. Sınıf Türkçe Konu Anlatımları

 

 

Türkçe testlerini görüntülemek için sınıfınızı TIKLAYINIZ.

5. Sınıf Türkçe Testleri6. Sınıf Türkçe Testleri
7. Sınıf Türkçe Testleri8. Sınıf Türkçe Testleri

 

→ Türkçe Sözlükler için tıklayınız.

→ Türkçe Rehberi Anasayfası için tıklayınız.