Birleşik Sözcüklerin Yazımı

Birleşik sözcüklerin yazımı ile ilgili bu konuyu iki başlık altında inceleyeceğiz

1. Bitişik Yazılan Birleşik Sözcüklerin Yazımı

2. Ayrı Yazılan Birleşik Sözcüklerin Yazımı

 

1. Bitişik Yazılan Birleşik Sözcüklerin Yazımı

  Birleşirken ünlü düşmesi (ses düşmesi) olayı ortaya çıkan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Örnekler:

Pazar + ertesi = pazartesi

Biri + biri = birbiri

Kahve + altı = kahvaltı

Ne + için = niçin

Ne + asıl = nasıl

Kayın + ana = kaynana

Sütlü + aş = sütlaç

 

Pazartesi günü kaynanamı ziyarete gideceğim.

Bize kahvaltıya gelir misin?

 

  “et-, ol-, eyle-“ yardımcı fiilleriyle kurulan,  ünlü düşmesi (ses düşmesi) veya ünsüz türemesi (ses türemesi) görülen birleşik sözcükler bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

Keşif + etmek = keşfetmek

Emir + etmek = emretmek

Sabır + etmek = sabretmek

Kayıp + olmak = kaybolmak

His + etmek = hissetmek

Af + etmek = affetmek

Ret + etmek = reddetmek

Seyir + eylemek = seyreylemek

Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u 1453’te fethetti. (fetih + etmek)

Sana olan tüm güvenimi kaybettin, dedi. ( kayıp + etmek)

 

  Sözcükler birleştirilirken sözcüklerin ikincisi ya da her iki sözcük de benzetme ilişkisi kurularak anlam değişikliğine uğruyorsa oluşan birleşik sözcük bitişik yazılır.

Örnekler:

Bitki isimleri: aslanağzı (çiçek), kuşburnu, keçiboynuzu, akşamsefası (çiçek), ayşekadın (fasulye), altınbaş (kavun)…

Hayvan isimleri: karafatma (böcek) , karadul (örümcek), yalıçapkını (kuş), karagöz (balık)…

Alet – eşya isimleri: kargaburnu (alet), kedigözü( lamba), baltabaş (gemi)…

Yiyecek isimleri: tavukgöğsü (tatlı), alinazik (yemek), kadınbudu (köfte)…

Renk isimleri: narçiçeği, vişneçürüğü, yavruağzı, kavuniçi, fildişi…

Oyun isimleri: dokuztaş, üçtaş, beştaş…

Gök cisimlerinin isimleri: Büyükayı (yıldız takımı) Samanyolu (galaksi)…

Biçim isimleri: balıksırtı (desen), kırlangıçkuyruğu (işaret)…

Hastalık İsimleri: itdirseği (arpacık), karataban…

 

  “(e)durmak, -(e)kalmak, -e()gelmek, -(i)vermek, -(e)bilmek, -(e)görmek, -(e)yazmak “  yardımcı fiilleriyle oluşturulan kurallı birleşik fiiller bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

gidedurmak, yazadurmak, uyuyakalmak, çıkagelmek, süregelmek, olagelmek…

gülüvermek, yazıvermek, soruvermek, gelivermek…

yapabilmek, koşabilmek, gülebilmek, sevebilmek…

düşmeyegör, ölmeyegör, yazmayagör…

düşeyazmak, öleyazmak, bayılayazmak…

 

Törende konuşmayı ben yapabilirim.

 

  Bazı sıfat fiil eklerini ( -an, -en,  -r, -ar, -er, -ır, -ir, -maz, -mez -mış, -miş ) alıp kalıplaşarak oluşan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Örnekler:

Ağaçkakan, çöpçatan, oyunbozan, dalgakıran, gökdelen…

Barışsever, bilgisayar, uçaksavar, yurtsever, hayırsever…

Külyutmaz, değerbilmez, varyemez, kuşkonmaz, kadirbilmez…

Çokbilmiş, güngörmüş…

 

Cankurtaran olmasaydı boğulacaktım.

Yeni bir bilgisayar almak için para biriktiriyor.

 

  Birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerden bir tanesi ya da her iki sözcüğü emir kipinden oluşan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Örnekler:

Sıkboğaz, kapkaç, veryansız, yapboz, çekyat, rastgele, ateşkes, albeni, alaşağı…

Teyzemlerin çekyatında rahat uyuyamadım.

 

  Birleşik sözcüğü oluşturan kelimelerden biri ya da her ikisi çekimli fiil ise oluşan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Örnekler:

okuryazar, uyurgezer, dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, biçerdöver, konargöçer, yanardöner…

çıtkırıldım, fırdöndü, gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, külbastı, mirasyedi, papazkaçtı, şıpsevdi…

Ülkemizdeki okuryazar oranı her geçen gün artıyor.

Şehirlerin etrafını gecekondular sarıyor.

 

  İki ya da daha fazla sayıdaki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşturulan insan kişi adları, soyadları bitişik yazılır. Hattı aynı durum diğer canlılara verilen isimler için de geçerlidir.

Örnekler:

Aslıhan, Birol, Erol, Gülnaz, Varol…

Kocabaş, Sarıkız… (hayvan isimleri)

Atatürk, Gökalp, İnönü, Demirel, Tanpınar…

Yirmisekiz Mehmet Çelebi, Derdibitmez Fehmi…

 

  İki ya da daha çok sözcüğün birleşimiyle oluşmuş yer isimleri bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

Kırıkkale, Çanakkale Acıpayam, Beşiktaş, Kadıköy…

 

  Sıfat tamlaması ve belirtisiz ad tamlaması şeklinde oluşturulan ve “şehir, kent, köy, mahalle, dağ, tepe, deniz, göl, ırmak, su vb.” sözcükleriyle kurulan yer adları bitişik yazılır.

Örnekler:

Eskişehir, Yenişehir, Batıkent, Korukent, Çengelköy, Sefaköy,  Elmadağ, Uludağ Kocatepe, Tınaztepe, Akdeniz, Karadeniz, Yeşilgöl, Acıgöl, Kızılırmak, Yeşilırmak, Karasu, İncesu, Akçay, Karabağ…

 

  Kişi isimleri ve unvanlarının birleşimiyle oluşan mahalle, meydan, köy vb. yer ve kuruluş isimlerini oluşturan sözcükler bitişik yazılır.

Örnekler:

Bayrampaşa, Necatibey, Davutpaşa, Ertuğrulgazi…

 

  Ara yönleri gösteren isimler bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu, güneybatı…

 

  “üzeri, üst, alt” sözcüklerinin sona getirilmesiyle oluşan ve somut olarak yer bildirmeyen birleşik sözcükler bitişik yazılır.

Örnekler:

akşamüzeri, ayaküzeri, öğleüzeri…

suçüstü, olağanüstü, yüzüstü…

ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı…

 

Suçlu, polisin olağanüstü taktiğiyle öğleüzeri yakalanarak gözaltına alınmış.

 

  Dilimizde, iki ögesi de asıl anlamını korumasına rağmen yaygın olarak  kullanıldığı ve gelenekselleştiği için bitişik olarak yazılan sözcükler de yer alır.

Örnekler:

“baş” ile kurulan sıfat tamlamaları: başkomutan, başçavuş, başöğretmen, başrol, başhekim…

Topluluğun yöneticisi anlamında kullanılan “başı” sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları: binbaşı, aşçıbaşı, elebaşı, yüzbaşı, ustabaşı

“ağa, bey, efendi, hanım, nine vb. “ gibi sözcüklerle oluşturulanlar: hanımefendi, beyefendi, ağabey, paşababa, hanımanne…

“oğlu, kızı” ifadeleriyle oluşturulan sözcükler: elkızı, eloğlu, çapanoğlu…

 

  “Biraz, birkaç, birkaçı, birtakım, birçok, birçoğu, hiçbir, hiçbiri, herhangi” gibi belirsizlik zamirleri ve sıfatları kalıplaşmış olarak bitişik yazılır.

 

    “ev” sözcüğü ile oluşturulan birleşik sözcükleri oluşturan kelimeler bitişik olarak yazılır.

 

Örnekler:

bakımevi, basımevi, gözlemevi, huzurevi, orduevi, öğretmenevi, polisevi, yayınevi…

 

   “hane, name, zade” sözcükleriyle oluşturulan birleşik sözcükler bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

kahvehane, yazıhane, dershane, çayhane….

seyahatname, beyanname, kanunname…

dayızade, haramzade, amcazade…

 

NOT: Başlangıçta “eczahane, pastahane, hastahane, postahane” şeklinde olan birleşik sözcükler zamanla yaygın kullanımdan dolayı söylenişlerini zorlaştıran  “h” sesini kaybederek “eczane, pastane, hastane, postane” şeklini almışlardır.

 

  Müzikteki bazı makam bitişik yazılır.

Örnekler:

güldeste, acembuselik, bestenigâr…

 

  Arapça ve farsça kurallara göre kurulan tamlamalar ve kalıplaşmış ifadeler bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

Arapça: darülaceze, fevkalade, şeyhülislam, aleykümselam, bismillah, , inşallah, maşallah, velhasıl, velhasılıkelam.

Farsça: ehlibeyit, gayrimenkul, gayrimeşru, hüsnükuruntu, suikast…

 

   Kanunlarda ismi bitişik olarak geçen kuruluş isimleri bitişik olarak yazılır.

Örnekler:

Dışişleri, İçişleri, Yükseköğretim, Ortaöğretim, Genelkurmay…

 

2. Ayrı Yazılan Birleşik Sözcükler

  “ Etmek, edilmek, eylemek, kılmak, kılınmak, olmak, olunmak” yardımcı fiilleriyle oluşturulan birleşik sözcüklerin ilk sözcüğünde ünlü düşmesi ya da ünsüz türemesi olayı gerçekleşmiyorsa birleşik sözcüğü oluşturan sözcükler ayrı yazılır.

Örnekler:

Dans etmek, arz etmek, terk etmek, not etmek, yok etmek…

Hasta olmak, sağ olmak, yok olmak, kabul olmak…

Nazar eylemek, kabul eylemek…

Terk edilmek, alt edilmek, Namaz kılmak, etkin kılmak, Etkin kılınmak…

 

  Birleşik sözcükler oluşturulurken ikinci sözcüğün ya da her iki sözcüğün anlamında değişiklik görülmüyorsa birleşik sözcüğü oluşturan kelimeler ayrı yazılır.

Örnekler:

Hayvanların isimleriyle oluşturulanlar: köpek balığı, ton balığı, deve kuşu, muhabbet kuşu, ağustos böceği, hamam böceği, uğur böceği, ipek böceği, at sineği, su yılanı, Ankara keçisi, dağ keçisi, fındık faresi, tarla faresi, dağ tavuğu; bal arısı, yaban arısı, Pekin ördeği, Ankara kedisi, Van kedisi, yaban domuzu…

Bitkilerin isimleriyle oluşturulanlar: çörek otu, lavanta çiçeği, tespih ağacı, meyan kökü, yer elması, deve dikeni, kuş üzümü, çakal armudu, can eriği, yer mantarı, şeker kamışı, Japon gülü, Antep fıstığı, çam fıstığı, soya fasulyesi, kayısı kurusu, şeker pancarı, kuru fasulye, kuru soğan…

Nesne, eşya ve alet isimleriyle oluşturulanlar: çakmak taşı, kireç taşı, lüle taşı, Oltu taşı, dikili taş, sıvı sabun, yel değirmeni, oturma odası, duvar saati, kol saati, duvar takvimi, yemek masası, itfaiye aracı, masa örtüsü, İngiliz anahtarı, alt geçit, dolma kalem, dönme dolap, toplu iğne, vurmalı çalgılar, tuz ruhu…

Yiyecek, içecek isimleriyle oluşturulanlar: su böreği, kuyruk yağı, meyve suyu, kaşar peyniri, beyaz peynir, tas kebabı, Urfa kebabı, İnegöl köftesi, ezogelin çorbası, irmik helvası, Kemalpaşa tatlısı, badem şekeri, çubuk makarna, kakaolu kek, çiğ köfte, içli köfte, dolma biber, kesme şeker, süzme yoğurt, kuru yemiş…

Olay, durum ve olgu bildiren sözlerden biriyle kurulanlar: açık oturum, açık öğretim, ana dili, ay tutulması, baş ağrısı, baş belası, iş birliği, iş bölümü, ses uyumu, yer çekimi…

“bilim” ve “bilgi” sözcükleri ile kurulanlar: dil bilim, gök bilimi, dil bilgisi, ses bilgisi, şekil bilgisi…

“yuvar” ve “küre” sözcükleriyle kurulanlar: göz yuvarı, renk yuvarı, hava küre, yer küre, yarım küre…

Zamanla ilgili birleşik sözcükler: gece yarısı, gün ortası, hafta başı, hafta sonu, bağ bozumu…

Ulaşım ve yol ile alakalı birleşik sözcükler: çevre yolu, deniz yolu, hava yolu, kara yolu, yaya kaldırımı…

Organ ya da organ yerine geçen sözcüklerle kurulanlar: patlak göz, bel kemiği, elmacık kemiği, serçe parmak, yüzük parmağı, azı dişi, süt dişi, kuyruk sokumu, safra kesesi, takma diş, takma kirpik, ekşi surat, karga burun, kepçe kulak…

Gök cisimlerinin ile ilgili birleşik sözcükler: Çoban Yıldızı, Kutup Yıldızı, kuyruklu yıldız, gök taşı…

Benzetme yoluyla insanların niteliğini anlatmak için kurulan birleşik sözcükler: çetin ceviz, eski kurt, sarı çıyan, ağır top, eksik etek, eski toprak…

 

  Sıfat fiil eklerinden “-r / -ar / -er, -maz / -mez ve -an / -en” ile kurulan ve sıfat tamlaması biçiminde olan birleşik sözcükler ayrı yazılır.

Örnekler:

bakar kör, çalar saat, çıkar yol, döner sermaye, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, yeter sayı, çıkmaz sokak, görünmez kaza, tükenmez kalem, akan yıldız, uçan daire…

 

  “renk” sözcüğü ve renklerin isimleriyle kurulmuş isim tamlaması şeklindeki birleşik isimler ayrı yazılır.

Örnekler:

gümüş rengi, portakal rengi, saman rengi, ateş kırmızısı, boncuk mavisi, gece mavisi, limon sarısı…

 

  Renklerin tonunu belirtmek için renklerden önce kullanılan sıfat görevli sözcükler ayrı yazılır.

Örnekler:

açık mavi, açık yeşil, koyu mavi, koyu yeşil…

 

“doğu, batı, kuzey, güney, güneydoğu, güneybatı, kuzeydoğu, kuzeybatı, yukarı, aşağı, uzak, yakın, iç, orta” sözcükleri ile kurulan yer isimleri ayrı yazılır.

Örnekler:

Doğu Karadeniz, Batı Antalya, Kuzey Kutbu, Güney Afrika, Güneydoğu Anadolu, Güneybatı Akdeniz, Kuzeydoğu Afrika, Kuzeybatı Anadolu, Yukarı Fırat, Aşağı Ayrancı, Uzak Doğu, Yakın Doğu, İç Ege, Orta Anadolu…

 

  Kişi isimleri verilmiş “mahalle, bulvar, cadde, sokak, ilçe, köy vb.” gibi yer ve kuruluş isimleri, isimlerin sonuna eklenen unvanlar hariç ayrı yazılır.

Örnekler:

Mehmet Akif Mahallesi, Turgut Özal Bulvarı, Nene Hatun Caddesi, Koca Mustafapaşa Sokağı, Sultan Ahmet Çeşmesi, Sütçü İmam Üniversitesi…

 

 “iç, dış, sıra, öte” sözcükleri ile oluşturulan terimler ve birleşik sözcükler ayrı yazılır.

Örnekler:

ceviz içi, hafta içi, yurt içi,  sıra dışı, yasa dışı, ahlak dışı, aklı sıra, yanı sıra, peşi sıra, fizik ötesi, mor ötesi, sınır ötesi…

 

 “Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift” sözcüklerinin başa getirilmesiyle kurulan birleşik sözcükler ve terimler ayrı yazılır.

Örnekler:

alt yazı, üst kat, ana dili, ön yargı, art niyet, arka teker, yan etki, karşı görüş, iç savaş, dış borç, orta oyunu, büyük anne, küçük harf, sağ bek, sol açık, peşin fikir, bir hücreli, iki anlamlı, tek hücreli, çok hücreli, çift ayaklılar…

 

 Somut bir yer bildiren “alt” ve “üst” sözcükleriyle kurulan birleşik sözcükler ve terimleri oluşturan sözcükler ayrı olarak yazılır.

Örnekler:

su altı, toprak altı, baş üstü, böbrek üstü bezi…

 

 “karşılama, uğurlama” anlamı taşıyan sözcükler ile “iyi dilek” sözcüklerinden oluşan birleşik sözcükler ayrı olarak yazılır.

Örnekler:

sağ ol, güle güle, hoş geldin, hoşça kal…

 

NOT: “ günaydın” ve “başsağlığı” ifadeleri yukarıda yer alan son kuralın istisnasıdır, bitişik olarak yazılır.